![]() |
Te Waka Maori o Ahuriri 1863-1871: Volume 3, Number 78. 10 November 1866 |
![]() |
1 1 |
▲back to top |
TE WAKA MAORI O AHURIRI "KO TE TIKA, KO TE PONO, KO TE AROHA." No. 78.] NEPIA, HATAREI. NOEMA 10, 1866. [VoL. III. TENA pea nga Hau Hau o te motu e titiro mai ana ki Heretaunga he kainga e puta ai ona whakaaro, e waingohia ai tona mahi i te kore hoia pea ki tana whakaaro hei riri ki a ia. Tetahi tana i titiro mai ai he kainga kai. he kainga ora mona. • Kua hiahia noa atu ia kia tu tona wae wae ki konei, kia whakaaraia te niu o tona Atua titotito ki waenga- nui o tatou. Inahoki, kua maha ona karere me ona reta ki a Ngatikahu- ngunu kia tahuri kia whakahoa ki a ratou. Mehemea i tahuri a Ngati- kahungunu kua kore e tae rawa mai ki tenei rangi te toronga o te ahi, O ara te putanga o te riri. No konei hoki nga pakeha o Heretaunga kai te whakapai ki nga hoa maori e noho tahi ana i a ratou, e kitea ana hoki to ratou whakaaro tika—ekore nei ratou e pai ki nga iwi kohuru o nga whenua kia kawe mai i o ratou O kino ki konei whakararu ai. Otira ki hai i taea e te Hau Hau te pehi i te hiahia o tona ngakau ki to tatou kainga, ki nga hanga hoki o te ta- one nei o Nepia—te taone ki tana whakaaro e noho kuare ana. Na- wai a i noho atu i ona kainga ka O haere mai hoki ka tata mai ki a ta- tou. Ki hai hoki tatou i rokohanga O mai e noho ware ana. Tera te Makarini me te Kawana- tanga te noho mohio ana. Mahara noa pea e moe ana, kaore—e titiro tonu ana te kanohi o nga pakeha me nga rangatira maori o Heretaunga. Koia tenei no te taunga o te Hau Hau ki Omarunui ko tona matenga tonutanga tena, me tera whana koki e anga mai ana i Petani he mate tonu tana hanga. E mahara ana ki to ratou atua e aratakina ana ratou ki te rangatiratanga mo ratou— kaore, he arataki ki te mate. I taua haora ano mate ana tenei i Omarunui, mate ana tera i Petani. Ehara hoki i te hoia nana i patu. He pakeha tauhou anake ia ki te riri nga mea i haere atu ki Omaru- nui—he kai hoko etahi, ho kai tui puutu etahi, he kai mahi noa atu etahi i ana mahi i kite ai. Ko nga hoa maori anake ano pea i kite i ia mahi. Ko tenei kua puta te rongo o te toa me te kotahitanga o te pa- keha me te maori o Heretaunga. Takahi ana e Panapa te Poropiti teka te rangimarietanga me te pai o tenei kainga o Heretaunga, tona mu- tunga iho mate. Mehemea i rongo taua tangata ki te korero penei e ora katoa ana ratou ko ona hoa inai- anei. I puta ano te aroha o te pa- keha ki a ia, he pouritanga hoki no te ngakau ki tenei mahi ki te wha- kamate tangata. Ehara ia tatou te tohe i mate ai ratou, na ratou ano. Inahoki he maha nga rangi i tonoa ai kia haere ; a taka tonu ki runga ki te haora o te riri, kua purua nga pu, kua mau nga peniti, ka whanga ano i reira—tuku noa nga karere ki te pa me kore e ngawari mai, he ngakau kore hoki ki te patu. No te korenga rawatanga e whakarongo • mai katahi ra ano ka tukua ki tona i hiahia ai, ara ki te whawhai. Tenei te ki a Ihowa ki tona, iwi ki a Iharaira ki te haere ratou i ru- nga i ana tikanga, ara;—" A ka tu- kua iho e ahau te ata noho ki te whenua, a ka takoto iho koutou, ka- hore ano hoki he tangata hei mea i a koutou kia wehi : ka whakakahore- tia atu ano hoki e ahau nga kuri kino i te whenua, ekore ano hoki te hoari e tika na waenga o to koutou whenua, A ka whaia e koutou o koutou hoa riri, a ka hinga ratou i ! te hoari i to koutou aroaro. Ka. whaia hoki te rau kotahi e te toko- rima o koutou, a ka whati nga mano kotahi te kau i te rau kotahi o kou- tou hoa: ma ka hinga o koutou hoa riri i te hoari i to koutou : aroaro." Ina tetahi;—" Ka mea a Ihowa, i o hoa riri e whakatika ma- ana ki a koe, kia tukitukia i to aro aro: kotahi ano te ara e puta mai ai i ratou ki a koe, a e whitu nga ara e rere atu ai ratou i to aroaro." Na ki te whakakotahitia to tatou whakaaro ki te Whakapono, ki nga mahi tika hoki o te ao, penei ka rite tatou ki a Iharaira, ka tangohia mai nga kupu a Ihowa mo tatou, ka ora tatou i o tatou hoa riri.
![]() |
2 2 |
▲back to top |
198 TE WAKA MAORI O AHURIRI. PANUITANGA. E HIAHIA ana te Kawanatanga o Here- taunga i Nepia nei kia whakaputaina he kupu whakapai ki nga rangatira me nga tangata maori o te taha Kuini i Here- taunga mo to ratou awhinatanga i te pakeha i Omarunui, i Petane, i te haere ki te Haroto hoki. Ekore e tika te kai-whiri i nga ingoa o etahi, no te mea i toa anake, i rite ka- toa te kaha—a Kopu Pitiera o te Wai- roa, a Ihaka Wanga o te Mahia, me a raua tangata; a Tareha, a Karauria Pupu, a Karaitiana Takamoana, a te Hapuku, a Renata Kawepo, me Ngati- porou i a Henare Potae. E nui ana te whakapai a te Kawana- tanga ki te iwi i a Kopu Pitiera raua ko Ihaka Wanga mo to ratou hohoretanga mai i nga wahi tawhiti o Heretaunga nei i runga i te karanga a te Makarini. Kua kitea rawatia te whakaaro o enei iwi katoa ki te pupuri i te pai, i te rangimarietanga; to ratou kaha hoki ki te hapai i nga Ture o te Kuini. Kua whakakotahitia ratou ko o ratou hoa pakeha ki te pehi i te kino, ki te pana i nga iwi kohuru e puta ana ki to ratou kainga. Ekore e mutu i Heretaunga te rongo o tona toa, o tona pono—tera e mau ki nga whenua tawhiti o te ao. Mehemea i pena anake te hohoro o nga iwi o te motu nei ki te whakatika ki runga, penei kua ngaro noa atu te ingoa o te Hau Hau i tenei motu. Ko tenei kua takoto i a Ngatikahungunu he tau- ira mo etahi iwi atu. Kaore i waiho ana hae, ana tautohetohe ake, hei tiriwa i a ratou—engari i rere tahi mai ki runga ki te pakeha hei pana i ta ratou hoa riri tahi. E whakapai rawa ana te Kawanatanga ki ta ratou mahi; he mahi hoki e wha- kamataku ai nga iwi tutu o te motu nei —i kore ai e poka noa ki Heretaunga a muri ake nei. Ko tenei me mau tonu a Ngatika- hungunu ki tana tikanga, tona mutunga iho he mau tonu no te ora o te tinana rae te whakawatanga kua kitea nei e ratou i runga i to ratou mahinga i nga mahi maori i enei tau maha kua hori nei. Na te RUNANGA o te Kawanatanga kei Nepia. [Translation of the foregoing. ] NOTICE. THE Government of Heretaunga at Na- pier desires to express to the loyal na- tive chiefs and men of Heretaunga its appreciation of their services in the as- sistance rendered by them to the pake • has at Omarunui, at Petane, and also on the march to Te Haroto. It would be unfair to particularise any individual, as all were equally brave, ail equally energetic. Kopu Pitiera, of the Wairoa, and Ihaka Wanga of Te Mahia, and their people; also Tareha, Karauria Pupu, Karaitiana Takamoana, te Hapuku, Renata Kawepo, and Nga- tiporou, the people of Henare Potae. The Government feels extremely gra- tified with the conduct of the people of Kopu Pitiera and Ihaka Wanga in their having come with so much readiness and alacrity from so distant a part of the Province at the call of Mr. M'Lean. The desire of all these tribes to adhere to peace and their determination to up- hold the laws of the Queen, is clearly apparent. They have become one with their white brethren in putting down evil and repelling the advance of mur- derous tribes into their district. The fame of their bravery and truthfulness will not be confined to Heretaunga, but will be extended to far distant lands, Had all the tribes of this island been as ready and prompt, to act, the name of Hau Hau would not now be heard in this country. The Ngatikahungunu have set an example to other tribes. They did not allow private feuds and conten- tions to divide them, but they united as one man with the pakeha against the common enemy. The Government feels great satisfac- tion with their behaviour, the effect of which must certainly be to intimidate other disaffected tribes and prevent them from invading Heretaunga in future. Let Ngatikahungunu persevere in their present course and they will find that the result will be a continuation both of safety to themselves and of the prosperity which has attended their pursuit of peaceful and industrious oc- cupations for so many years past. From the Council of the Government of Napier. TE RIRI I HERETAUNGA. HORONGA o TE PA I OMARUNUI. MATENGA o TE HAU HAU. HE korero atu tenei kia rongo nga iwi o te motu nei ki te whakaohotanga o te Hau Hau i to matou kainga i Nepia, me tona matenga hoki. I te timatanga o Oketopa kua hori nei ka rewa mai i Titiokura te tohu Hau Hau kotahi rau ka noho ki te Po ki Petane. Ka tahuri i reira ki te patupatu i nga poaka o te kainga, ki te tukituki hoki i te whare
![]() |
3 3 |
▲back to top |
TE WAKA MAORI O AHURIRI. 109 Karakia, me tana mahi atu hoki i etahi mahi whanoke. I te 4 o nga ra o taua marama ka rewa mai taua ope ki Omarunui, he pa kei Tutaekuri i te ri- tenga ki te Puketapu. Katahi ka wha- katika te tangata o taua pa, a Paora Kaiwhata o Ngatihinepare, me ona ta- ngata katoa ka neke mai ki raro ki Pa- whakairo—te pa o Tareha raua ko tona tama ko Karauria Pupu. Patai noa atu nga tangata kainga ki to ratou wha- kaaro i haere mai ai ratou ki kona noho ai i waenganui o nga mahinga a te tangata; ki to ratou tikanga hoki i tau ai i waenganui o nga iwi o te pakeha o te maori e noho tahi ana me a ratou tamariki i runga i te rangimarietanga. Kaore hoki i whakaatu mai—noho puku tonu ana. Katahi ka tonoa atu e te Makarini a Erueti Hemara, Kai Wha- kamaori, kia haere ki te ui ki to ratou whakaaro ki te ki atu hoki kia haere atu kia hoki ki to ratou kainga i haere mai ai. Te taenga atu ka noho puku tonu i te tuatahi; muri iho i runga i tana tono ka whakahokia mai ki te pukapuka, ka mea mai, —" he taonga tonu te pai, he taonga tonu te kino— kei to ratou atua te whakaaro. " Kaore hoki ratou i whakaae ki te hoki. Hei konei ka pawera nga wahine me nga tamariki pakeha e noho ana i te taha, ka whati katoa mai ki te taone i te Turei te 9 o ngu ra. Heoi tena, kua tae ke mai te korero no Akarana e kiia ana kua ngaro mai nga hapu o Waikato i o ratou kainga e anga ana mai ki Heretaunga. Kua kitea hoki i konei nga Karere o Waikato kua tae mai ki tana iwi i Omarunui, ki to ratou poropiti ki a Panapa. Tera atu etahi korero kua korerotia mai e nga kai titiro i haere atu ki roto ki taua iwi i whakahoa ki a ratou. Korerotia mai ana ko te tikanga a Panapa he tiki mai he patu i Nepia he tahu i nga whare, he muru i nga taonga i te po. Ko ia, ko Panapa, ka tika mai i tona ara ma Pawhakairo, ma Tutaekuri; ko te Rangihiroa, ko Paora Toki, ko Anaru Matete, ma Petane mai ka whakawhiti mai i te taha ka whiti mai ki te Whataapuka ka tahutahu i nga whare i reira—ko Panapa me tona ope i tetahi pito o te taone mahi ai. Otira ki hai i tukuna kia pakari ta ratou maata kai ka hauha- kena e te pakeha—ara ia, ki hai i ata oti a ratou whakaritenga ka tapahia po- roreretia e te pakeha, koia tena ka horo a Omarunui, ka mate ratou. Heoi, ka kitea to ratou whakaaro ka tonoa e te Makarini te tima ki te tiki i a te Pereiha ratou ko ona hoia e wha te kau i te Wairoa. No te Taitei te 11 o nga ra ka tae mai ratou ki Nepia nei na runga mai i te tima. Ko Kopu Pitiera raua ko Ihaka Wanga i rere tahi mai i a te Pereiha me a ratou tangata e toru te kau. Ka mutu, no te weheruatanga o te po o taua ra ano ka whakatika nga Mi- rihia me nga Waratia (ara nga pakeha o te taone i whakaturia hei hoia) ka haere atu ki te riri ki taua pa ki Omarunui— kotahi rau e wha te kau ratou. Ko Kopu Pitiera raua ko Ihaka Wanga me a raua tangata e toru te kau i haere tahi atu i nga pakeha i taua po. Ko etahi i tika ma te huarahi ki te Puketapu, ko etahi i tika ma Pawhakairo. Awatea rawa ake, i te 12 o nga ra, kua tau ka- toa ki rawahi mai o te pa noho ai, ko etahi i te taha ki runga ko etahi i te taha ki raro ko etahi i tera taha i te taha ki uta. Ko nga maori Kuini o Heretaunga kua tae ano hoki ki reira; ko Karaitiana Takamoana, ko Tareha raua ko tona tama ko Karauria Pupu, ko te Hapuku, ko Renata Kawepo, ko etahi atu, nga rangatira. Ko Henare Potae o Waiapu me etahi hoki o tona iwi i reira ano. Ko Pereiha ratou ko ana hoia pakeha e wha te kau tena kua tika ke ki Petane i taua po ano, be kai haukoti i a te Rangihiroa raua ko Paora Toki, ratou ko to raua tohu, Na no to aonga ake o te ra titiro rawa mai te Hau Hau i ro pa i Omaru- nui tena tona hoa riri kua tau ki waho, E whitu te kau nga maori Kuini i wha- kanohoia ki runga ki nga hiwi i te taha ki uta o te pa hei haukoti i te Hau Hau me ka tahuti. Tera hoki te noho nei nga pakeha i runga hoiho hei whai i muri. Ko te Makarini i kona ano e matakitaki ana. Katahi ka tonoa a Erueti Hemara e te Whitimoa, te ranga- tira o te taha Kuini, kia haere ia ki nga Hau Hau ki atu ai ki te tukua mariretia mai a ratou pu me o ratou tinana tonu hoki i roto i te haora kotahi, penei ekore ratou e puhia. Te haerenga atu a Erueti me te haki ma i tona ringa, ka whiti i te awa ka tae atu. No te ko- rerotanga atu ki a ratou ka ki mai he tata rawa te haora kotahi hei kiminga whakaaro mo ratou. Katahi ka hoki mai a Erueti. Heoi, ka whanga a te Whitimoa; ka rua nga haora e whanga ana ka tonoa ano a Erueti ki te ki atu ka mutu ia te whanga, ki te kore ratou e whakarongo ki tana tono ka tikina tonutia te pa ka puhia. Te taenga atu o Erueti ka ki mai me riri tonu ratou. Ko te hokinga mai o Erueti i hoki mai ai. Katahi ano ka karangatia kia whaka- tika kia huakina ki te pa. Ko te hae- renga atu o te pakeha ka whiti i te awa i Tutaekuri, ko tetahi whana i te taha ki runga, ko etahi i te taha ki raro. E whakawhiti atu ana ka titiro atu ki nga wahine o te Hau Hau ka tae mai ki te awa ki te kawe wai ki ro pa. Ko nga tane e rere porotaka ana i te putake o ta ratou niu—e karakia ana pea ki ta ratou atua parau. Te taenga atu ki te pa ka huaki te pupuhi a te pakeha raua ko nga maori Kuini. I kaha tonu te riri a te Hau Hau—otira he maumau mahi noa tana mahi. Kaore i roa e riri ana ka oma nga tangata o ro pa ki te taha ki runga o te pa ki te wahi ora i a ratou, ki te wahi tu- paripari. Katahi ka reia mai ratou e
![]() |
4 4 |
▲back to top |
110 TE WAKA MAORI O AHURIRI. tera whana a te pakeha i whiti i te taha ki runga ra- Ka mahi ano tena ratou i kona ki te pupuhi. Ki hai i roa ka whati ano te Hau Hau ki roto ki tona pa; ka tikina mai ka puhia e era whana i te taha ki raro, a ka, whiti ano te riri ki tera pito. Nawai ra i manawanui te Hau Hau ka wehi hoki, ka rere ki roto ki tetahi wehenga o te pa. Ka whaia e te pakeha me nga maori, e meatia aua kia reia tonutia kia werohia ki nga koi- koi o te mini ; na te mea ka muranga te kara ma a te Hau Hau, hei konei kara- ngatia ana kia whakaorangia ana—a, ora ana hoki. Engari ko etahi o te Hau Hau i oma, ko nga mea ena i whaia i puhia haeretia i te parae—na nga pakeha i runga hoiho i whai. Eruarua noaiho nga mea i puta. Me i kore te maranga o tana kara, penei kua mate- mate rawa ia i te koikoi o te pu. Ka whano ka rua haora e riri ana. No te mutunga o te riri ka tauri n e rua te kau ma tora nga mea mate rawa, he pena hoki nga tuakiko. Ko Panapa te poro- piti Hau Hau kua mate rawa, ko Kingita raua ko Kipa kua mate rawa. E 50 nga herehere i arahina mai ki te taone ki Nepia nei—ko Henare teina a Kipa, ko Nikora te Herewhitau, i roto raua i nga herehere. Kua kite tonu matou i enei tangata e haereere ana ki nga whare i te taone i mua atu nei. Hua noa he noho ora ta tatou ; kaore, tenei te haere nei nga kohuru i waenganui pu o tatou ! Ko nga mea i tuakiko e ma- hia ana e te pakeha inaianei i roto i te whare turoro i Nepia. Kotahi tonu o te pakeha i mate rawa, tokoiwa nga mea tuakiko—ko tetahi kua mate i te taone i muri nei. Ko etahi hoki o nga here- here Hau Hau kua mate ano i muri nei. Ko Karamoa, hei matua ki a Karaitiana Takamoana, i mate ano ; e korerotia ana tera ano hoki tetahi kotahi o nga maori Kuini i mate, tokowha hoki i tuakiko. I taua po ano ka matika a Meiha Pereiha me ona apiha, me ona hoia, ki Petane. He haere ki reira he kokoti i nga whakauru mo te taua. No waenga- nui po ka matika atu i Nepia, tae rawa ki roto ki te riu. o Petane ka awatea po; tae rawa atu ki Herepoho ka tau ki raro. Haere rawa atu etahi o nga Apiha ki te kaukau ka kitea atu te taua e haere ana mai. Te rongonga o te Pereiha ka karanga ki ona hoia kia mau ki a ratou pu. Ka rere etahi me tetahi o nga Apiha ki runga hiwi ki Hauterurunga ki te kokoti mai i muri. Te taenga mai ka karangatia atu e te kaiwhakamaori kia whakarerea a ratou pu. Ka rua ka toru nga karangatanga atu te whaka- rerea, ka tahuri ki te puru i a ratou pu. Katahi ka ki atu ki te kore e whaka- rerea a ratou pu ka puhia ratou. Heoi, ka karangatia e te Pereiha kia puhi, ka timata te riri i konei. Hinga ake o te Hau Hau i nehua e te pakeha 12. Ko te Rangihiroa te rangatira i mate rawa —tokowaru nga herehere. Ko nga mate o te pakeha kotahi te hoia i tuakiko, kei te turi te tuunga. Na te Apiha tenei korero—na tetahi o nga herehere ko tenei korero, ava; ko to ratou ope e 40: toko ono anake o enei i rere, ko etahi i hinga tonu i roto i te parekura, i riro herehere. Ko nga morehu koia nei— Ko Paora Toki Anaru Matete Tanirau Heta Kurukoma Tini Meri. Oti ake tenei parekura riro tonu te papa i te pakeha mate tonu iho te Hau Hau. Mutu ana te riri i Omarunui, i Petane hoki, ka haere a te Whitimoa ratou ko nga pakeha me nga maori Kuini ki Ti- tiokura ki te Haroto atu, ki te arataki i te tana i korerotia mai kei te Haroto, kei Waiparati, e noho ana. Otira kaore he tangata, i kitea—kotahi tonu, he ha- kui. Ko te niu a Panapa i Waiparati i turakina ki to whenua. Ko Ihaka Wanga raua ko Kopu Piti- era me to raua ope i haere atu ki Tangoio, Maungaharuru atu. Tokotoru nga tane i hopungia e ratou, te kau nga. wahine. K ki ana ko te wahine a Paora Toki tetahi o aua wahine—no muri mai i mate ai i ona tunga. Kotahi te pakeha i mau i Titiokura, he pakeha. Hau Hau. Tera pea e mate ki te tika tona he i runga i te whakawakanga. Ko nga herehere katoa kua kawea ki Wharekauri i runga tima. HE WAIATA. NA NGATIHINEURU i MUA O TE WHAWHA! I OMARUNUI. 1. TENEI ka noho i te kopa whare ki te tauranga be marama ka roku i te pae. He tahuritanga, he tautanga no te ngakau kia noho au ma reira e raro hei nei. Whakataritari mau pu nei, mau patu nei, mau tao nei, e ngana ra koe. Nga whatuku o taku manawa piri ki te poho, te hoha koe. I nga rangi ra, o tuku oinga e ki mae. I kawea au Aotearoa rue tau. tika, me aronui kia kite mai koutou i oku he nei. Ka waiho au i te ngutu hei hikihiki ki te taha rautai, e pa ma ko to te huna hoki. Tirohia mai au he ika tuaki, paenga Toroa. he Koroirangi He ika pakewa au no Rehua e tama ma e He huka moana paringa tai a Kahu ki te whanga. Ki Motukiore ko te rite i a hau e whaka- monehu Waiho te raru i a hau e i. 2. Whakarongo e te rau tenei te tupuna o te mate ka piri ki a hau. I tupu i te reinga, i tupu mai ano i te pouri- tanga. Ko Rongotaharangi he huri paroa, ka hinga kau ka takoto, Moe tuturi, moe pepeke, moe tupoupou. Ko te rite i ahau ko Mahutonga e rauna i te ao. He maero au nei, be kaahu ka ke i te waru, Kei te matuku e hu ana i te repo i.
![]() |
5 5 |
▲back to top |
TE WAKA MAORI O AHURIRI. Ill E HOA ma e nga Rangatira me nga ta- ngata o Heretaunga ko te toru tenei o nga tau kua pau atu i mahia ui tenei nu- pepa. Ta matou whakaaro i timata ai te tuhi nupepa ma koutou tera e rere katoa mai koutou ki te manaaki, ara ki te utu, kia ai he moni hei utu i nga kai ta. Na he tokoiti nga mea i utu mai me te kore hoki e rile te mahi. Ko tenei ka whakamutua te mahi i tenei putanga o te nupepa—ko te nupepa whakamutunga tenei. Otira ki te pai koutou katoa kia tahuri ki te kohikohi moni ka taea te kotahi rau pauna i roto i te tau kotahi ka mahia tonutia e ma- tou te nupepa—otira kia takoto rawa nga moni ka mahi ai. E pai ana matou kia waiho nga moni i te ringa o tetahi rangatira pakeha i Nepia takoto ai, i a te Makarini i a wai ranei—a mana e homai i te mutunga o te tau e pai ana. W H A N G A N U I. TENEI te riri nei tatou i tenei taha o te motu ki nga Hau Hau o konei, tera hoki te mahi tera hunga i te taha ki Whanganui ki te patu i o reira Hau Hau. I. taua po ano i wha- katika atu ai nga pakeha, i Nepia ki te riri ki Omarunui, ara i te po o te 11 o nga ra o Oketopa nei, e whakatika tahi ana era pakeha i ko atu o Whanga- nui—haere ana enei i te po, haere ana era i te po. I te taha hau tuaraki o te awa o Waingongoro nga pa o te Hau Hau e tu ana. Nga pakeha o te taua i haere atu e whitu te kau ma rima, nga maori Kuini e rima te kau ma tahi, hui katoa ka kotahi rau e rua te kau ma ono—ko Makitanara te rangatira. Haere tonu te taua nei i te po, tika tonu ma ro ngahere, tae rawa ki te ata po kua puta ki waho ki te pa ki Rungarehu. Ka raunatia e te taua ka karangatia kia puta mai ki waho nga Hau Hau kia homai nga pu. Tana homaitanga he pupuhi tonu mai ma roto i nga matapihi o nga whare. He whare nunui nga whare, he mea hanga ki te papa rakau tanumia iho i runga ki te oneone. Katahi ka pupuhi te pakeha, e pupuhi ana e tuki- tuki ana hoki i nga whare. Mutu rawa atu te riri ka tauria nga mea mate o te Hau Hau, e 20 e takoto ana. Nga herehere tokoiwa. Korero ana aua herehere he maha nga mea i wera ki roto ki nga whare. Te kau ma waru i roto i tetahi whare rahi, no te weranga tokorua tonu i oma ki waho ko etahi katoa i mate tonu ki ro whare. Mutu tonu iho te riri ki te pa ka hu- aki mai te pupuhi ki te pakeha a etahi Hau Hau i ro ngahere—he kai awhina enei no etahi kainga e haere mai ana ki enei kua mate nei. i rongo ki te pu. E korerotia ana kotahi rau o ratou i haere mai ai. Katahi ka hoki mai nga pa- keha. Ko te nuinga o ratou ki te arahi i nga herehere ki (e amo hoki i nga mea tu, e rima te kau i tahuri ki te pupuhi i nga kai whai i a ratou Te tahuritanga atu o te pakeha ka riri ano te riri. Ki hai i whai miniti kua hinga te rangatira o te Hau Hau, na Poma i pupuhi—he maori no te taha Kuini a Poma. Muri tonu iho ka hinga tokowha, riro rawa mai nga pu i te pakeha. Ka mataku i konei te Hau Hau. ka whati, mutu ana te pupuhi, hoki mai ana nga pakeha. Kaore he mea tahi o te taha pakeha i mate, engari toko 7 i tuakiko. No te taenga ki te kainga ka mate toko 3— ora toko 4 o nga tuakiko. Kotahi ano te, ata i riri ai enei riri ki Omarunui, ki Petane, tera hoki i te taha ki Whanganui me te mate tonu te Hau Hau. UE WAIATA. NA PANAPA I TE KINGA ATU I OMARUNUI KIA HOKI TA ME TONA IWI KI TO RA- TOU KAINGA. He maki taunu no to tangata ki te korero kia hua ia ai. Ekore koa nge au e hoki ki te iti, Kai runga tenei o te wharawhara i a Nuku a Rangi. Turakina ki te muri ki hai i pikitia; Tahu kau i te ahi ki te tuku. Ki hai rawe kupu mo te kai toki hai taroi atu i te ihu. I tu ai Tama ki te hiahia, ki te koronga. Ko Tane Tapu me ko Tuaranganuku, Hei te putiki tawhiro ai. Whakarongorongo ana te taringa, Te haumi o te taurua e kuku nei. Kauaka koe. ko to teina ko te Ipuraho; He taringa kahuhuri ki te kanoi, ki te ahi purakau. Me tuku korua kia manu ki waho— Tenei aku punarua ki taku Tauranga. I tikina koa ki a Kua-te-Hihira, I katoa mai ai te mahara. He tangi waka koa kei eketia; Tenei to waka ko tuwhenua, Tuaia i te Manga Tawa o Aio, ka hinga kei te whenua I to tuai o te waka i eke mai ai. Ko Tawhiarangi tata ka puta koe ki to whai ao. Ki te aomarama. I rawe tahi ano i te kupu, koia te pupuki, Waiho te tinana mo Tukino. E whai ana ki te hikuhikutanga, ko te Rau- o-Mahuta. Koia tenei e tama te whakawhiwhinga na te matua Koia i rawe ai te whaihanga.
![]() |
6 6 |
▲back to top |
112 TE WAKA MAORI O AHURIRI. HE WAIATA. NA PANAPA TE POROPITI O TE HAU HAU MO NGA PAKEHA ME NGA MAORI o HE- RETAUNGA KIA MATE IA IA. Whakarongo ra te taringa ki te Hau taua, e hau mai nei koi te muri. Hurihia ! Hurihia ki tua ki to tuara ! Tikina taku ika ki waho ki te moana nui na Kiwa e takoto mai nei he koronga. He koronga, kia tae au ki nga uru kahika ki o Huru ki o Awa; Kia kata, noa mai te Kikitara, Kotikotipae, Kohurehure, Kikipounamu. E tangi ana ki tona whenua ka tupuria nei e te moheuheu. I tangi kau ake te mapu e ! [Kaore ia mo tera, ano tona waiata. ] HE TANGI NA NGATIKAHUNGUNU KI A NGATIHINEURU. E rere te ao e kume i runga ra, Homai kia mihia i te tuaititanga. Ka hewa te ngakau i o matau rewa ai; E hoki ki te iti te mahi mate tinana. Hua utu e te iwi ho mahi pai tenei; Kaore ienei he tikaro manawa 1 mahue iti ai au. Te hikinga waewae te whai nei i au To tira o Macho i whangai aku mata. To hiwi ki te toroa patunga waihoe mai, nau nei e Hare. E ahu ra uta nga roma i huri atu, Kai tua koutou e aroha nei au. Whakatarawaia ana te pae whenua koe— Ara haerenga atu no te kare a roto. Noku te wareware te arumia atu te tira o Pa- napa—whakangaro atu ana. Nga uru rakau o Hau Tere i tua. Tahuri ruai ki muri ko au ka whai atu Na te ngutu i whata. Waiho rawa e te iwi, haua ana taku rongo Ki nga tai whenua o te Kea i Rangiia Ka hoki au ki te iwi. HE PANUITANGA Ki nga tangata e whai take ana ki te Whenua, kia mohiotia ai te wahi me te ra e tu ai te Kooti hei Whakawa i o ratou take. NA, he Panuitanga tenei kia mohiotia ai, ko te take a nga tangata no ratou nga ingoa e mau nei i te rarangi tuatahi i raro nei, ki nga piihi whenua e mau nei i te rarangi tuarua, ka whakawakia a te 17 o nga ra o Tihema 1866 e te Kooti Whakawa Whenua Maori ki Nepia Ahuriri. Ko nga tangata katoa e whai tikanga ana mo aua whenua me haere ki reira. Ka oti te whakawa, ka puta te Karauna Karaati ki te hunga i kitea tona tika e te kooti: heoiano he tino whakaotinga tena; ekore rawa e tika kia peke mai tetahi ta- ngata ki muri. NA TIKI, Kai tuhituhi o te Kooti. Kooti Whakawa Whenua Maori, Akarana, 17 Hepetema, 1866. Ko nga ingoa o nga tanga- Nga ingoa o nga whe- ta no ratou nga piihi, " nua me te Takiwa hoki. Paraone Hakihaki me Te Mahanga, Ne- etahi atu pia Karaitiana me etahi Mangatoro, Nepia atu Karaitiana me etahi Kaitoki, Nepia atu Paramena Oneone me Kahumoko, Nepia etahi atu Karaitiana Ohikakarewa. Ne- pia Henare Tomoana me Te Rakaumokai, etahi atu Nepia Huka me etahi atu Taratara o te Rau- hine. Nepia Karaitiana Pakohai. Nepia Himi Kararupe me Tangoio, Nepia etahi atu Pitihera Kopu Moeangiangi, Ne- Winiata te Awa- pia puni J Tareha Tutae o Mahu, Ne- pia Tanae Tuki me etahi Korokipo, Nepia atu Te Retimana Tutira Nepia Manaena Mohi Tiwawae me Awa o Totara, Ne- etahi atu pia Paora te Whakawheo Te Kuta, Nepia me etahi atu Paraone Hakihaki Roto o Tara, Ne- pia Paramena Oneone me Te Whata o te etahi atu Aomutu, Nepia Ahipene te Tawa Parakore, Nepia Paora Torotoro me Wharerangi, Nepia etahi atu Paraone Haki Haki Ngapuna o Rauka- me etahi atu wa, Nepia Mohi Tarapua! Tarewatanga o Tu- waikura, Nepia Waka Kaka Whataangaanga, Nepia Tareha me etahi atu Te Whakaparari, Nepia Karaitiana me etahi Hikarewa, Nepia atu Ptirahotangihia, Manaena me etahi atu Nepia Hone te Wharemako Tetahi wahi o Hi- me etahi atu • kutoto, Nepia Tareha Moananui me Rahuirua, Nepia etahi atu Tareha me etahi atu Ueroa, Nepia Wiremu te Ota me Patea, Nepia • etahi atu Te Koko Tautitaha, Nepia Henare Tomoana Renata Pukututu Ngawhakatatara, Nepia Renata Pukututu Te Kuriwaharoa. Karaitiana me etahi Heretaunga, Nepia atu Tera nga whe o rui whenua kei te Kahiti. Ko nga whenua kihai i oti i tera whakawa- kanga. Kaupapa Waikari Manaena Tangoio Paora Torotoro Maungaharuru Hema Wai Korure Roka Te Hareroa Urupene Puhara Manuera Urupene Puhara Pukerohutu
![]() |
7 7 |
▲back to top |
TE WAKA MAORI O AHURIRI. 113 Hoani Te Rangika- Kairakau ngaiho Wi Turoa Te Apiti Morena Manawarakau Morena. Te Apiti Karaitiana Wiremu Te Ota Nga Tarawa Kurunui Wepiha Tokitoki Otupaopao Paora Torotoro Moteo Tame Tuki Tauranga a Kumu Paora Torotoro Tarawa Urupene Puhara Waitangitangi Urupene Puhara Pukemapu Atawhao Hukete Te Hirawanu Kakahukura Matahiwi Wairuhe 9 te 9 o. nga ra o Hanuere, 1867. Henare Matua. Tautane, Waipawa Hori Niania. Korako. Te Taka- pau Hokomata. Waihengahenga, Waipawa MO TE HOKO. KOTAHI Mahini patu witi, e rua hoiho hei mahi i taua mahini. He mea ora rawa, pai rawa. Kotahi hoki te Mahini tatari witi. E whitu nga tatari kei roto i taua mahini. He mea rawe ki te witi, ki te purapura patiti ranei. Kei a IENIHI, Kai hoko Akihana. NEPIA, APERIRA 28, 1866. WHAKARONGO!! E MEA ana a WIREMU RAETEPONE, o Waipawa, ki ona hoa Maori kia rongo mai ratou e hokohoko tonu aua ia i te Witi, i te Poaka, i te aha noa atu hoki a te tangata maori. Rupeke katoa nga taonga, tao nga kai pake- ha koi tona whare hanga i Waipawa e tu anu hei hoko. TURANGA TERA HOIHO. E MEA ana a HOURA, kai hanga tera nei, ki nga tangata Maori o Heretaunga kia rongo mai ratou e haere tonu mai ana ki a ia nga utautanga tera pai o Ingarani mai. He mea whakarite marire e ia kia hangaia mai ano; ehara i te mea hanga noa. Ko te ritenga o to utu e ngaware ana. Tuitui tonu ia i te mea pakaru, me ka mauria mai ki a ia Heekipiri rori. Henare rae etahi atu Te Rangatiramate, Waimarama Ropata te Hoakakari Te Takapau, Wai- pawa Renata Puketutu Poupoutahi, Te Aute Hori Niania Tarewa, Waipuku- rau Hemi Ngarangie- Kaimutumutu, O * ngana Waipukurau HE PANUI Kia Karaitiana ma, ki te tangata, ki nga ta- ngata ranei kei a ia kei a ratou ranei taua wahi whenua. HE whakaatu tenei naku ki a koutou e hangai ana e au te taiapa wehenga i tetahi wahi o Hikutoto o te whenua i tukua ki a te Makarini me te wahi whenua i te taha ki 0-Tane-nui-a-Rangi haere atu ki to ngaherehere ki te "Pakiaka. " Na, he mea atu tenei kia koutou, ki te tangata, ki nga tangata ranei i a ratou taua wahi whenua kia haere mai koutou i roto i te marama kotahi ki te mahi tahi i taua taiapa ki te kore ka whaka- arahia e au te taiapa; ka tonoa atu e au nga moni o te hawhe o taua taiapa i a koutou. Naku, Na TIPENE MAKIRIWI. Nepia, Oketopa 22, 1866. KARANGATIA! KARANGATIA!! TENEI TE HAERE NEI nga kaipuke taonga a te HUTANA raua ko te EAWINI i roto i nga marama katoa. Heoti nei ano te whare e uta tika tonu mai ana i Ingarani i te hanga nei i te Paraikete, na reira hoki i iti ai te utu. Te kau enei takai Paraikete kua tae mai i tenei takiwa tonu; he whero te ahua, he ma etahi, ho puru etahi—he mahana katoa. Tenei hoki nga kahu huruhuru, nga kahu mahana katoa ano hoki, kua tae hou mui hei kuhu HOTOKE. Otira mo te aha i korerotia ai tenei whare, te wharo kua mohiotia e nga tangata katoa o Heretaunga. Haere mai, tirohia nga paraikete. Na te HUTANA raua ko te EAWINI PANUITANGA. HE pakeha hoko i nga kai maori nga ta- ngata kua tuhia nei nga ingoa ki raro iho—ara, i te witi, i te aha noa. Ko te WATA ratou ko KENERE ko WATA ano.